Nos primeiros anos de imprenta ibirica son frecuentes os nomes extranxeiros e os talleres itinerantes, que manifestan a precariedade na que se desenvolveron as etapas iniciais desta industria, de maneira tamin diversa nas distintas areas peninsulares. Cara s cambio de siculo o sector estabilizarma gradualmente a actividade dunha industria moderna e, xa que tanto a tecnoloxma como a arte e mesmo o tipo de mercado que daquela coallaba non se levan con provincialismos, habman seguir os apelidos foraneos, se ben os profesionais e productos autsctonos homologabanse css do entorno.
A figura de Juan de Porras, implicada en Galicia -Monterrei, Ourense e Compostela- entre 1494 e 1510, recolle o refrexo dese intre. Foi un home familiarizado con tsdolos aspectos da produccisn e venda de libros, de quen Vindel e, desde el, Cuesta Gutiirrez e Odriozola, coidan que foi un dos impresores que animaron a segunda imprenta ansnima salmantina, atopando no Commentarium in politicorum libros Aristotelis, de Fernando de Roa (num. 10) o lazo de unisn entre Giesser e Porras. Para Vindel ambolos dous tiveron de traballar xuntos baixo a direccisn do impresor de Nebrixa. Hans Giesser (ou Gysser, aleman nado en Silgenstadt, localidade de Hassia) haberma recorrer a Porras cando cara 1509 pechou o seu taller de Salamanca, probablemente por problemas financeiros, e o aleman pasou a ser un empregado na imprenta de Porras (Griffin p. 35; Norton p. 26). Para Vindel Giesser non tivo taller propio, senon unha pequena parte do material do taller do impresor de Nebrixa, pois no hipotitico reparto Porras levarma a mellor parte. Cuesta 1960 p. 18-20 distanciase de tal teorma e describe varias obras que califica como moi importantes e coidadas, con tres corpos de letras gsticas, bastantes gravados e un escudiqo coas iniciais J.A., do seu nome e nacisn. En canto ss gravados Aznar p. 67 valora como escasa a sza inclusisn nos libros de Porras e Giesser: 37% e 39% de obras ilustradas do total de impresos localizados respectivamente.
A actividade de Porras relacionada css libros principiara, sen embargo, antes da sza posible presencia na segunda imprenta ansnima salmantina. Este taller documintase entre 1492 e 1500 e conforme se describe no asento nzmero 1 da presente relacisn atopamos a Porras editando unha obra impresa en Sevilla en 1491. Psdese pensar que en 1494, despois da publicacisn do Misal Auriense, empezara a forma-lo seu taller salmantino con material procedente do empregado na impresisn do Misal, incorporando posteriormente outros como unha parte do taller ansnimo citado (cara 1500). Sobre o material procedente de Monterrei haberma un acordo con Pasera polo que este participarma nos beneficios da edicisn, probablemente xestionada por Porras, e este, que tamin puido intervir na impresisn, levarmase parte, polo menos, do material tipografico a Salamanca, onde establecerma o seu propio taller que acadou grande prestixio e tivo continuidade css herdeiros. Os seus negocios como editor, impresor e libreiro centrados en Salamanca levaron-o a Sevilla, Monterrei, Ourense, Compostela, Venecia, Guarda, Avila, Plasencia, Braga e Lesn.
Descrmbense a continuacisn as obras editadas e impresas por Porras no siculo XV das que temos noticia, e as edicisns relacionadas. A periodizacisn que se desprende i artificial e responde a problemas de espacio mais que a lonxanos prantexamentos sobre a definicisn de incunabilidade. Quedan para outra entrega os mais de 60 libros producidos por Porras no siculo XVI.
Parte I: siculo XV
1. PARTIDAS. Las siete Partidas de Alfonso X el Sabio, [s fin: con ] las adigones del doctor de Montaluo. - Na nota previa s colofsn: ficieronlas imprimir en Seuilla Juan de Porras vecino de Salamanca t Guido de Lauezariis genoues. - Colofsn: Seuilla. por Meynardo Ungut Alamano. t Langalao Polono compaqeros. En el aqo del nasgimiento de nuestro saluador Jhesucristo de mill t quatrogientos t nouenta t vno aqos. t se acabaron a veynte t ginco dias del mes de otubre del dicho aqo. - [424] f.; Fol. - Sign. a-g8 h-k6; m-u8; aa2 bb-mm8 nn oo6; A10 B-D8 E4; G-M8; AA-EE8; FF-KK8 LL10. - 2 col. - 63 liq. - Tipos 114G, 111G, 82G. - Capitais impr. aga-las maiores.
Exemp.: El Escorial, R. Mon.; Lesn, S. Isidoro; Londres, BL; Madrid, BN, B. Palacio Real, RAE, Zabalburu; New York, Hisp. Soc.; Segovia, Catedral; Sevilla, Catedral; Toledo, BP.
BMC X, p. 38 reproduce a ROMERO, p. 106; CARRI 1928 p. 289; CGIBE 4296; CIBN 1389 non fai referencia a Porras e describe a signatura correspondente s primeiro caderno da Parte III como aaij1 en vez de aa2 ; CUESTA 1932 p. 204-205; CUESTA 1960 p. 16; ESCUDERO 13; GALLARDO 145; GOFF P-124; GRIFFIN p. 27-28, 44; HAEBLER 518 conta 430 f.; HAIN-COPINGER 12426 tampouco recollen a presencia de Porras e Lavezaris. Copinger conta 474 f. e coida que puideran faltarlle 4 mais s exemplar examinado por el (=478 f.); ODRIOZOLA 1982b, p. 27 (+Porras, el que en 1494 habma hecho venir la imprenta a Monterrey;), p. 36, 42; MINDEZ p. 89; MURGUMA p. 12 refmrese s autor das Adiciones, Alfonso Dmaz de Montalvo, como impresor da obra; PORTILLO 59 e p. 86-87; PRADA p. 30, 34; ROMERO p. 106 coida que a obra foi editada por Jacobo Ruiz, Fernando Martmnez, bispo de Oviedo e Mestre Roldan; TURIENZO p. 9; VINDEL V, 26.
Dous meses despois outro taller sevillan imprimma Las Partidas :
1 a. Seuilla por comissit de Rodrigo d'escobar: t de Melchior gurrizo [Melchor Gorricio de Novara] mercadores de libros. Imprimiert las maestre paulo de colonia t Johbnes pegniczer de nurjberga t Magno [Herbst] t Thomas [Glackner] compaqeros alemanes. - 24 decembro 1491. - Exemp.: Ivora, BP; Londres, BL; Madrid, BN, RAH; New York, Hisp. Soc.; Filadelfia, BUP; Toledo, BP; Vigo, Masss; Zaragoza, BU. - BMC X, 35; CGIBE 4297; CIBN 1390; ESCUDERO 14; GOFF P-125; HAEBLER 519; HAIN-COPINGER 12427; PORTILLO 20; SALVA 3723; VINDEL V, 28.
Porras volveu se facer cargo doutra edicisn en 1501 asociado a Lavezaris e Gazanis. Mandaron estampa-la obra no taller venecian de Lucantonio (Luc'Antonio, Luchantonio) de Giunta, da familia florentina que nese intre tecma a sza rede de establecementos en Europa: Roma, Venecia, Salamanca, Burgos, Zaragoza, Madrid e Lyon.
1 b. Las Siete partidas gloxadas por el seqor doctor Alftso de mttaluo. - 549 f.; Fol. - S fin: Ficiertlas nprimir Guido de lauezarijs genoues t ctpaneros [Gazanis e Porras]. Imprimidas son estas siete partidas en la muy noble t muy leal gibdad de Venegia por Lucantonio de giunta Florentino: en el aqo del nascimiento de nuestro saluador Jesucristo de mill t cccccj. t se acabaron a .xix. dias del mes de Junio del dicho aqo. - Exemp.: Csrdoba, Cat. - GALLARDO 4404; GRIFFIN p. 28; PRADA p. 35; WAGNER p. 67-72.
2. MISAL AURIENSE. [Missale secundum
usum Auriensis ecclesiae ]. - Cum diligentia correctum et
emendatum. - [10], CLXIX [i.e.: 172], [10], CLXXVIII-CCLXV
f.; Fol. (33 cm.). - L. got. (122G e 153G, unificados a medida
maior [150 G en vitela, polo encollemento do pergamiqo]),
capitais rom. - 2 col., o Calendario a liqa tirada. - 32 liq. -
Tintas negra e vermella, algunhas capitais (a man) en morado. -
Mus.: pentagrama vermello, notacisn e liq. divisorias en negro.
- Capitais gravadas en madeira, a mais das citadas a man. -
Sign.
10, a12, b-g10, h12, i-q10, r8, s10, A-G10, H8, I10.
- Colofsn: Impress{ arte et expjsis Gundisalui Roderici
dela Passera t
Johbnis de porres socios Cui finis dat. monti Regio dqo dtpnt
frbcisco de cuniga dqante in eadj villa t comitatu. anno.M.cccc.xciiii.
Tercio nonas febroarij.
Exemp.: Madrid, BN (en papel); Ourense, Catedral (en pergamiqo). A fsrmula c{ diligjtia correct{ t emjdat{ con que remata o primeiro permodo do colofsn informa dunha impresisn previa, que non sabemos se chegou a se distribuir, asm como do pequeno intervalo que terma transcurrido entre as dzas.
O modelo serma o num. 2c.
A amplia descripcisn de ARTEAGA p. 200-205 inclze a
estructura do Misal, e a referencia a outra tinta fora da negra
e a vermella, para el azul, anque non acerta a defini-las
signaturas: +la que sirve para el primer cuaderno parecida a la i
griega alemana, la segunda a s y la tercera a Y sin
reclamos [...] cuadernos de diez hojas excepto el de la signatura
a que tiene doce, el de la h once, cuatro el de la r,
y el de la H otros cuatro; (p. 204); Bedoya anota no f.
36 do mndice da Biblioteca Capitular: +es libro mui apreciable
no solo por la particularidad de estar impreso en una pequeqa
villa del obispado a los veinte aqos de introducido en Espaqa
el arte de la imprenta, sino por otras singularidades litzrgicas
y de disciplina que contiene;; CABANO p. XXIII, XXXI; CARRI
1916 p. 56; CARRI 1928 p. 276-282 segue a PORTABALES e toma nota
da terceira tinta, morada (p. 278); CGIBE 3959; para CHAMOSO p.
23 a terceira tinta i azul; CIBN 1302; COSTANTI p. 5; CUESTA
1932 p. 205; CUESTA 1960 p. 16, 18; FERNANDEZ ALONSO 1897;
FERNANDEZ ALONSO 1916 p. 241-242; FERNANDEZ ALONSO p. 401;
FERREIRO p. 244-245; FERRO p. 31; FERRO-LORENZO p. 36 recollen a
referencia no Reconto de 24 de febreiro de 1503 a +"hun
mysal de molde de pergamjno comprido de todo el aqo". [...]
Si no es el mismo que se conserva hoy en la Catedral, impreso en
1494 en Monterrey, no hay duda de que debis salir de los mismos
moldes;; GONZALEZ GARCMA p. 41-46; GONZALEZ VEGA p. 21;
HAEBLER 437 na descripcisn das signaturas tipograficas ignora o
caderno h12 que inclze na secuencia b-q10; HAIN 11335; LEIRSS
p. 14 limmtase a mencisn escueta; LSPEZ 1916 p. 49; LSPEZ
1931 p. 238-244; LSPEZ 1935 p. 107-110; LSPEZ 1953 p. 16-20;
MINDEZ p. 334; MUQOZ DE LA CUEVA p. 62 referirmase a esta
edicisn, segundo a tese da transcripcisn errsnea do colofsn
(v. num. 2a); MURGUMA p. 10-13, 43-45;
ODRIOZOLA 1972 p. 127, 131-135; ODRIOZOLA 1976 p. 266 fala de
fragmentos de outros exemplares, aparte dos dous case completos
coqecidos; ODRIOZOLA 1982a, p. 172-173; ODRIOZOLA 1983 p. 241,
243-244; ODRIOZOLA 1988 p. 505-510; ODRIOZOLA-BARREIRO p.
102-106, 112, 114; (nas descripcisns de Odriozola a signatura do
primeiro caderno aparece coma parintese () cando se trata da
abreviatura
7do xenitivo
plural latino -rum, presente s longo de todo o texto e
respetada por CIBN, HAIN e HAEBLER [v. ARTEAGA e TABOADA]; en
ODRIOZOLA-BARREIRO ademais unha errata convirte a derradeira
signatura I10 en 110 ); PORTABALES p. 67-78
describe detalladamente o Misal, os problemas na foliacisn, a
terceira tinta (morada), non recolle as signaturas; PRADA p.
29-34; REY SOTO p. 22-30, 139-144; SOTO-BARREIRO p. 26, 127-128;
TABOADA p 43-49 (na p. 47 reproduce a descripcisn de HAEBLER
cit. matizandoa cun erro parente do citado de Arteaga e
Odriozola: a signatura do primeiro caderno, un y para
Taboada); VILLAAMIL; VINDEL II, 2; WEALE-BOHATTA 118.
2 a. A historia dun posible misal para a discese ourensa impreso anos antes tin a sza orixe en MUQOZ DE LA CUEVA p. 62, que describe o colofsn de forma non literal, coa data 1484 en letra; para CORNIDE p. 140-141 serma c. 1484-1483 e o impresor +Juan Rodrmguez Paseres;; para ULLOA p. 47 +por los aqos de 1480 hubo imprenta en esta villa [...]. Tuve en mis manos un Misal impreso aqum en dicho tiempo, y se llamaba el impresor Gonzalo Rodrmguez, de Paseres, del lugarito de la Pousa, inmediato a la villa;; CARRI 1928 p. 289: +Por referencias de un amigo sabemos que hubo gran nzmero de obras impresas en Monterrey y que nos asegurs haber visto ha luengos aqos, no pudiendo precisar mas, por ser entonces casi un niqo;; REY SOTO e TABOADA aceptaron a posibilidade dun misal anterior s de 1494; Xosi Ramsn e Fernandez Oxea, editor de ULLOA cit., p. 47-48 n. sostin que se trata do impreso en 1494 (num. 2); ODRIOZOLA 1972 p. 131 coida que +son erratas o citas a la ligera;; a opinisn de HORCH p. 13, reforza a tese da actividade tipografica en Monterrei na dicada de 1480: o impresor Gonzalo Rodriguez de la Pasera serma o Rodrigo Gonzalez do colofsn do Sacramental de Chaves, 1488 (primeiro impreso en portuguis, traduccisn da obra de Clemente Sanchez de Vercial [c. 1370-1426], arcediano de Valderas, da que VIDRIERO p. 259-272 recolle nove edicisns, mais unha dubidosa, en romance -castelan, catalan e portuguis- no siculo XV). A publicacisn do Tratado de confissom, tamin en Chaves en 1489 sen indicacisn de impresor confirmarma a actividade na zona. Para TABOADA o Tratado serma un producto de Porras, Pasera e Gherlinc, tese difmcil de manter; ANSELMO sigue a MARTINS: +poderma ter sido impresso por um tipsgrafo (portugujs ou espanhol) que houvesse adquirido a Antonio de Centenera [...] os caracteres gsticos com que o livro foi composto; (p. 246). A expresisn +se acabou; do colofsn do Tratado de confissom, fai pensar nun tipsgrafo de fala castela; ROJO p. 427: +a los centros industriales llega estaqo desde Monterrey (Orense), adquirido por los escasos fundidores de letras aparecidos hasta ahora;; PRADA p. 29.
2 b. Na catedral de Ourense consirvase un Misal Auriense manuscrito datado en 1423: Missale secundum consuetudinem ecclesiae auriensis. Scriptum in eadem civitate anno 1423 per manus Joannis Gallici, malleacensis dioecesis de regno Franciae, et ejusdem ecclesiae portionarii. - No mndice da biblioteca capitular Bedoya identifica s racioneiro francis citado, Jean Tesserie Deschaubroigne. - CARRI 1928 p. 278-279; CHAMOSO p. 23; PORTABALES p. 182-185.
2 c. CABANO p. XXIII: +nun inventario de alfaias e reliquias da Catedral de Ourense de 1493 (Arquivo Capitular, Libro 8: de Juan de Ramuin, folios 125-130) [...inclzese...] "un misal que foi de sant cloyo, esta en Monterrey en casa de moldeiro" ;. Serma o modelo do num. 2.
O misal de 1494 i un dos primeiros casos en Espaqa de impresisn da notacisn musical, en vez de deixala para a iluminacisn posterior.
2 d. Con colofsn de 3 de abril de 1494, o Processionarium ordinis praedicatorum, impreso en Sevilla por Meinardo Ungut e Estanislao Polono, tamin inclze mzsica impresa. - Exemp.: Londres, BL; Madrid, BN (dous exemplares); Parms, BN; Haebler II, p. 156 refmrese a un exemplar a venda en 1914 pola casa Vindel de Madrid s precio de 700 ptas.; no catalogo Incunabula and Early Ilustrated Books n: 4 (setembro de 1921) da casa L'Art Ancien de Lugano aparece a venda un exemplar por 2000 francos suizos. - HAEBLER 557; HAIN-COPINGER 13380; L'ART ANCIEN 743; ODRIOZOLA 1982b p. 44; VINDEL 67; WEALE-BOHATTA 781.
2 e. O seguinte producto de Porras con mzsica de que temos noticia i o Manuale Chori. - S fin: In ciuitate Salmbticensi{: in officina Iobnnis de Porras, 1506. - 240 f. de mzs.; 8:. - Exemp.: Londres, BL; Madrid, BN. - CBPiS p. 114; CUESTA 1960 p. 122; NORTON 480; PALAU 150042; PRADA p. 32, 36.
3. MISAL COMPOSTELAN. [Missale secundum usum Compostellanae ecclesiae ]. - [?En Salamanca, Monterrei ou Venecia?, ?por Porras, por Pasera, polos dous xuntos ou por un taller venecian?, c. 1495]. - Fol. (33 cm.). - L. got. (122G e 153G, unificados polo maior. No Canon: 274G). - 2 col., no Canon a liqa tirada. - 32 liq., no Canon 18 liq. - Tintas negra e vermella.
Esta documentado o encargo a Porras, pero ata Odriozola non se confirmou a sza execucisn.
Exemp.: Pontevedra, AHP (frag.); varios fragmentos menores en outras coleccisns (total conservado: 89 f., 7 delas repetidas).
ANSELMO p. 202; CABANO p. XXXII; CARRI 1916 p. 55; CGIBE 3965; CUESTA 1960 p. 16, 90 considirao impreso en Salamanca; para FERREIRO p. 446-468, posiblemente en Monterrei por Pasera e Porras, cunha tirada, segundo a documentacisn presentada, de 700 exemplares en papel que valeron 700 maravedis e 50 en pergamiqo s precio de 2700 maravedms; HAEBLER 443 reproduce a FERREIRO cit.; para LSPEZ 1931 p. 238-244 e LSPEZ 1953 p. 13-14 o lugar de impresisn foi Venecia e coida posible que fosen os relacionados no Reconto de 1 de xaneiro de 1539 na catedral compostelana recollido por il e, antes, por FERREIRO p. 121; ODRIOZOLA 1972 p. 134 coida que o impresor foi Pasera; ODRIOZOLA 1976 p. 266; ODRIOZOLA 1976-1977 p. 99-107; ODRIOZOLA 1982a p. 172-173; ODRIOZOLA 1983; ODRIOZOLA 1988 p. 499-519 nota o V distinto do que aparece no Misal auriense, en canto coincide css outros misais da fabrica de Porras. O Auriense e o Compostelan son os znicos entre os misais para disceses penisulares dos siculos XV e XVI impresos a 32 liqas; ODRIOZOLA-BARREIRO p. 106-114 asegura que samu do taller de Porras e Pasera en Monterrei en 1495 con 200-300 folios; PRADA p. 32, 34; SOTO-BARREIRO p. 128.
4. BREVIARIO COMPOSTELAN. [Breviarium ad ritum compostellanae ecclesiae ]. - [?en Salamanca impreso por Porras ou en Venecia nun taller desconocido?, 1495].
Contrataronse a mesma tirada e precios que para o Misal compostelan (ver num. 3).
CABANO p. XXIV; COSTANTI p. 5; COTARELO p. 170-172; para CUESTA 1932 p. 204, 206-207, 211 sairma en Venecia; FERREIRO II, p. 250-251, 471, VII, 535-536; para HAEBLER 82 n., Porras serma editor, anque non se refire s lugar da impresisn nin s impresor e coida que o Breviario non chegarma a se imprimir, ben porque s Cabido non lle gustaran as probas presentadas por Porras, ben por outras diferencias; LSPEZ defendeu a tese veneciana: LSPEZ 1916 p. 47-48; LSPEZ 1934; LSPEZ 1935 p. 103-105; LSPEZ 1953 p. 13-14; PRADA p. 31, 34-35.
4 a. Por razsns descoqecidas o Cabido compostelan contratou o 28 de xullo de 1496 outra impresisn do breviario con Nicolas de Saxonia. As protestas de Porras diante do arcebispo valironlle a exclusiva de venda para o seu producto. A impresisn de Nicolas de Saxonia en Lisboa leva colofsn de 31 de maio de 1497. Consirvanse dous exemplares en Madrid, BN (en pergamiqo), RAH (en papel; incompleto). - ANSELMO p. 114-115, 201-205; CABANO p. XXIV; COTARELO p. 172; CUESTA 1932 p. 206-208; FERREIRO II, p. 250-251, 471; HAEBLER 82; LIMA p. 10; LSPEZ 1915 p. 364-365; LSPEZ 1916 p. 48; LSPEZ 1935 p. 105-107; LSPEZ 1953 p. 14-15; MINDEZ p. 144; ODRIOZOLA-BARREIRO p. 47-48; PALAU 35645 refmrese a indicios que achegan a tirada ss 1000 exemplares; REY SOTO p. 19-20; ROMERO p. 36.
4 b. Houbo unha edicisn anterior, en 1483 (a primeira referencia a imprenta documentada en Galicia), conforme se recolle nas actas capitulares de 17 de xuqo de 1483, contratada polo Cabido con +juan de bouadella vezino de burgos e Aluaro de castro vezino de Villa sendino maestros de faser breuiarios e escripturas de moldes: los quales CXX breuiarios [...] han de faser e traer fechos a esta cibdad [...] escriptos en papel e aluminados e encadernados &c;. Foi o modelo entregado a Nicolas de Saxonia para a impresisn do 4a, o que proba a sza existencia. Estamparmase no taller de Centenera en Zamora (ODRIOZOLA 1987; REY SOTO p. 17-19), ou no de Alvaro de Castro en Huete (ANSELMO p. 202), ou por Alvaro de Castro e Juan de Bobadilla (CABANO p. XXXV; CARRI 1916 p. 55; COSTANTI p. 5; COTARELO p. 171-173; CUESTA 1932 p. 203-204; foi FERREIRO II, p. 464-466, quen deu a coqece-lo documento cit.; LSPEZ 1916 p. 47; LSPEZ 1935 p. 102-104; LSPEZ 1953 p. 11-13; HAEBLER 81; para ODRIOZOLA 1972 p. 122-123 a impresisn puido rematar na primeira mitade de 1484; ODRIOZOLA 1982a, p. 150; ODRIOZOLA 1987 da conta de 8 follas dun santoral que coida procedentes deste Breviario: en fol., 2 col., 36 liq., foliacisn e sign. independentes para cada parte. - L. got. [70G e 75G]; ODRIOZOLA-BARREIRO p. 47-50); PALAU 35644; TAMAYO DE SALAZAR i o primeiro en data-la impresisn en 1484.
4 c. O modelo do breviario encargado a Bobadilla e Castro serma o manuscrito +do coengo Miranda; (nome que aparece nunha folla), en realidade do coengo Fernando Bermzdez de Castro, de quen aparece o escudo. - c. 1470. - Consirvase no Arquivo da catedral de Santiago de Compostela. - ODRIOZOLA 1987; ODRIOZOLA-BARREIRO p. 50; SICART.
4 d. Na visita pastoral da discese de 1487 falase dun breviario compostelano na parroquia de Cameixa, que +regalara D. Pedro Osorio;. - CID p. 353.
4 e. A edicisn de Porras foi o modelo que se entregou en 1541 a Vasco Dmaz Tanco para a realizacisn do Breviario compostelano que se rematarma en 1542 ou 1543 en Santiago? - CUESTA 1932 p. 210-212; LSPEZ 1934; LSPEZ 1935; ODRIOZOLA-BARREIRO p. 90, 93.
5. BOECIO, Anicio Manlio Severino. [De consolatione philosophiae. Castelan]. Boecio de ctsolacion. t [JACOBO DE BENAVENTE]. Vergel de consolacisn. - Colofsn: Acabada y emprimida la presente obra del Boecio j la muy noble t muy leal cibdad de Seuilla por Meynardo vngut aleman: t Langalao polono ctpaqeros a quatorze dias del mes de Octubre de Mill. ccccxcix. aqos. - Colofsn do Vergel : Acabada e imprimida fue la presente obra del Vergel de consolacit en la muy noble t muy leal cibdad de Seuilla por Meynardo vngut aleman: t Stanislao polono ctpaqeros: a espjsa de guido d'la-vezaris t jub de porras t lazaro de gazbnis mercaderos ctpaqeros. a xxiiij dias d'l mes de Octubre demill. cccc. xcix aqos. - [50], XXXIII f.; Fol. - Sign. a-e8 f6 g4. AB8 C-E6. - 2 col. - 45 liq. - L. got. (2 tamaqos). - Capitais impr.
Exemp.: Cracovia, B. Mus. Czartorisky; Lisboa, BN; Madrid, BN.
CARRI 1916 p. 58; CARRI 1928 p. 290; CGIBE 1134; CIBN 391; COPINGER II, 1112 describe a extensisn do impreso como 150, 33 f.; asenta o Vergel no tomo III do Supplement cs num. 5981; ESCUDERO 75, 83; GW 4585; HAEBLER 60; MINDEZ p. 351; MENINDEZ PELAYO 1950 I, XLV p. 303-304; ODRIOZOLA 1982b p. 47; PORTILLO 123; PRADA p. 35; REY SOTO p. 36; SALVA 3855; VINDEL V, 126.
Nova ed. das impresas polos mesmos Ungut e Estanislao Polono en Sevilla, sen mencisn de Porras e socios (5a e 5b).
As citadas css nums. 5, 5a, 5c, 5d e 5f corresponden a traduccisn ansnima s castelan da versisn catalana de Antonio de Ginebreda, O.P. Sobre os csdices que puideron servir de base para as edicisns en catalan e castelan ver nums. 5g e 5h. (NICOLAS ANTONIO, BHN, I, p. 121 errou s coidar que a traduccisn castela i anterior a catalana). MENINDEZ PELAYO 1950 I, p. 295 afirma que Fr. Pedro Saplana [siculo XIV] i o verdadeiro autor da traduccisn atribuida a Ginebreda +que fue meramente el que la adicions; e na p. 296 refmrese a dzas edicisns da obra impresas en castelan: 1491, que corrixe na p. 301: 1493 [5d], e outra, xa do siculo XVI [5f]; MENINDEZ PELAYO 1952 II, p. 127-128). Inclzese tamin referencia da versisn catalana na impresisn de Botel (5e).
5 a. [De consolatione philosophiae. Castelan]. Boecio de ctsolacion e vergel de consolacion. - Colofsn: Acabada y enprimida la presente obra del Boecio j la muy noble t muy leal cibdad de Seuilla por Meynardo Vngut aleman: t Langalao polono ctpaqeros a diez y ocho dias del mes de Hebrero de Mill. ccccxvij aqos. - Colofsn do Vergel : Acabada y imprimida fue la presente obra del Vergel de Consolacit: en la muy noble t muy leal Cibdad de Seuilla por Meynardo ungut aleman: t Stanislao Polono ctpaqeros a xxj dias del mes de Hebrero de mill cccc. xcvij. - Exemp.: Madrid, BN; Oxford, Bodleian; Segovia, A. Cap.; Sevilla BU. - Bibliogr.: CGIBE 1133; CIBN 390; COPINGER III, 5980; ESCUDERO 62, 66; GALLARDO 1266, 2333; GOFF B-818; GW 4584; HAEBLER 59; HAIN 3366; MINDEZ p. 100; MENINDEZ PELAYO 1950 I, XLIV, p. 302-303; ODRIOZOLA 1982b p. 46; TAMAYO Y FRANCISCO 38; VINDEL, V, 97.
5 b. Vergel de consolacisn impreso o 21 outubro de 1497. - COPINGER III, 5979; SALVA 3854 refmrese a un exemplar encadernado co Boecio de 18 de febreiro (5a); HAEBLER 669 fmxolle o asento correspondente pola autoridade da fonte (SALVA cit.), pero convencido dunha confusisn de Salva con 5a. Asm o mantin en 1903, p. 326, para corrixir na Segunda parte, de 1917, p. 185: +Este libro que no se conocma sino por una cita de Salva ha venido a reaparecer. Ha ingresado recientemente en la Bibl. Nac. de Parms;. Comparte o asento 1133 do CGIBE e o 38 de TAMAYO Y FRANCISCO cs num 5a desta relacisn.
5 c. [De consolatione philosophiae. Castelan]. Boegio de consolagit tornado de latin en Rromange por el muy Rreuerjdo padre fray Anto genebreda Maestro en la sbta Theologia dela ordj delos pedries [i.e.: predicadores] de bargelona. Tolosa de Frangia: Enrique Mayer: 4 xullo 1488. - Exemp.: El Escorial, R. Mon.; Londres, BL; Madrid, BN. - BMC VIII, 359; CGIBE 1132 e CIBN 389 dan como lugar de impresisn Tolosa, que, sen mais precisisn, psdese interpretar como a localidade navarra; COPINGER II, 1100; GOFF B-817; GW 4583; MINDEZ; MENINDEZ PELAYO, 1950 I, XLII, p. 300-301; PALAU 31215; SALVA II, 3854.
5 d. [De consolatione philosophiae. Castelan]. Boethius de consolatione Philosophie, hispanice versus ab Antonio. de Ginebreda Barcinonensi ex Ordin. Predicator. 1493. - HAIN 3365; MENINDEZ PELAYO 1950 I, XLII, p. 301 coida dubidosa a existencia desta edicisn.
5 e. [De consolatione philosophiae. Catalan]. Libre de Consolacio de Philosophia, lo qual feu en latm lo glorios doctor Boeci, transladat en romang catalanesch, seguint la exposicio del beneuyrat doctor Sent Thomas Daqui, e endregat a lalt infant en Jacme de Malorcha. - [Lleida, Enrique Botel], 2 xuqo 1489. - Exemp.: Madrid, BN (falto de tres follas). - CGIBE 1135; CIBN 388; GW 4582; HAEBLER II 58; MENINDEZ PELAYO 1950 I, p. 297; PALAU II, 31214; VINDEL I, 47.
5 f. [De consolatione philosophiae. Castelan]. Boecio de consolacisn y Uergel de consolacion en Romance. - Colofsn: Acabada y empmida fue la psente obra del Boecio: t uergel de ctsolacion por Juan varela de salambca: vezino de Seuilla a .XV. dias de otubre: aqo d mill y .d.xj aqos. - Exemp.: Madrid, RAH. - MENINDEZ PELAYO 1950 p. 304-305 opina que se trata da derradeira edicisn deste Boecio +puesto que la publicacisn de la de Fr. Alberto de Aguayo en 1521, hizo caer en el olvido la vetusta, ruda y no directa versisn que lleva el nombre de Ginebreda;; MILLARES 44.
Manuscritos relacionados:
5 g-1. BOHIGAS p. 147, 257; MENINDEZ PELAYO 1950 I, p. 295-296 cita un manuscrito anterior a 1375 desaparecido de Montserrat e descrito por Fr. Jaime Villanueva (Viaje literario a las iglesias de Espaqa, XVIII, 206), coa traduccisn catalana dos libros De consolatione adicada s infante don Xaime. Villanueva coida que +los libros de Consolatione seran traducidos por Saplana [vid. supra] y la dedicatoria tambiin obra suya; no teniendo Genebreda otra parte en ello que la versisn del proemio en que Boecio compendis la historia de Teodorico [...]. Muiveme a pensar isto el ver que en el epmgrafe de dicho proemio se dice expresamente que fui arromangat per frare Anthoni de Genebreda: nota que parecma superflua si hubiese traducido toda la obra;.
5 g-2. Outro csdice citado por VILLANUEVA e por MENINDEZ PELAYO 1950 I, p. 256-257: +estaba en su tiempo en la biblioteca de los dominicos de Barcelona, y esta hoy en la provincial y universitaria de aquella ciudad [...] Del siglo XV, en papel a dos columnas [...] Del csdice de Barcelona procede la siguiente edicisn [...] Barcelona. Llibreria d'Alvar Verdaguer...Any MCCCLXXVII ;.
5 g-3. MENINDEZ PELAYO 1950 I, p. 256: +un tercer manuscrito de esta traduccisn fui robado hacia 1885 de la Biblioteca Colombina de Sevilla, fui adquirido por la Nacional de Parms;; CMEBN-s 638.
5 g-4. MENINDEZ PELAYO cit. p. 299 refmrese s inventariado entre os libros de dona Marma de Aragsn, muller de Alfonso V (1458).
Traduccisns s castelan a partir da versisn catalana de Ginebreda-Saplana:
5 h-1. Traduccisn castela ansnima (1430). - Ms. 10.193 da Biblioteca Nacional. - MENINDEZ PELAYO cit, p. 300: +parece tener relaciones bastante estrechas con la [traduccisn] catalana de Fr. Pedro Saplana. A lo menos he advertido en ella bastantes catalanismos;.
5 h-2. Traduccisn castela ansnima (siculo XV). - Exemp.: Santander, BMP (M. 100 A). - BLASCO 14.
6. CONSTITUGTES da Orden do Aviz. - Salamanca: [Juan de Porras], 2 setembro 1500. - 4:.
CUESTA 1960 p. 107 remite a HAEBLER 172, que i o num. 7 da presente relacisn e non fai referencia algunha a Orden do Aviz; HAEBLER 172 cmtao como existente na Bib. Nal. de Lisboa, pero nin Vindel nin Cuesta atoparon exemplar; PRADA p. 35.
7. GUARDA (Discese). Smnodo (1500). Ctstituygoes e estatutos feytos e ordenados agora nouamente por ho muy reuerendo senhor Dom Pedro [Vaz Gavibo], bispo da Guarda. - Colofsn: Impresso em Salamanca. Anno de mil e quinhentos, sesta feyra, doze dias do mes de setembro. - [32] f.; 4: (17 cm.). - L. got. (2 corpos). - A liqa tirada. - 36 liqas. - Sign. A4, a8, b8, c12.
Exemp.: Lisboa, BN.
ANSELMO p. 212 reproduce a informacisn de FARIA p. 467; CANTELAR 1968 p. 76; CANTELAR 1987 II, 2241; CUESTA 1960 p. 107 sigue a HAEBLER; HAEBLER 172 +segundo grupo gstico;; PEREIRA preparou unha edicisn actualizada do texto para o tomo II do Synodicon Hispanum (p. 223-275) e na p. 223 da conta das dzas hipsteses na atribucisn da impresisn, s tipsgrafo da Gramatica castellana de Nebrixa, ou a Porras, +cujas impresstes sbo muito estimadas pela sua perfeigbo;; VINDEL p. 200-201.
O smnodo celebrouse o 12 de maio de 1500.
8. LEYES hechas por la brevedad y orden de los pleitos con las Ordenanzas sobre los avogados. - [Salamanca: Juan de Porras, 1500]. - ix, [1] f.; Fol. - Sign. a10. - A liqa tirada. - 48 liq. - L. got. (3 corpos). - Capitais impr.
Exemp.: Madrid, BN; New York, Hisp. Soc.
CIBN 1142; CUESTA 1960 p. 110-111; GOFF; HAEBLER 357(5); PRADA p. 35; VINDEL 133.
8 a. HAEBLER 357 (II, p. 103) describe unha edicisn sen indicacisns tipograficas atribuindo a sza impresisn a Fadrique de Basilea c. 1499 en Burgos, e rectifica a primeira atribucisn (Parte I, p. 168) s taller toledano de Pedro Hagenbach tamin c. 1499.
8 b. Sen indicacisns tipograficas, case idintico s anterior, HAEBLER 357(5) atopa pequenas diferencias que individualizan a edicisn.
8 c. BMC, X, p. 52; HAEBLER 355; VINDEL II, 131; ODRIOZOLA 1982a, p. 169 citan outra edicisn deste tmtulo impresa a expensas de Fernando de Jain c. 1500 css caracteres da segunda imprenta gstica de Salamanca. - Exemplares: Caceres, BP; Granada, BU; Lesn, Suarez; Londres, BL; Mafra, B. do Palacio.
8 d. Edicisn que inclze as Ordenanzas e prematicas hechas por sus altezas sobre los abogados e procuradores e derechos que han de llevar a los pleyteantes, e a los que se ygualaren durante el pleyto: e las diligencias que han de hacer los abogados e procuradores ansi en la corte como en los juycios particulares. - Das caractermsticas tipograficas do anterior, ten de ser anterior a 1501, ano en que expiraba o privilexio de Fernando de Jain. - HAEBLER 356; MINDEZ p. 180, num. 14; VINDEL II, 132; ODRIOZOLA 1982a p. 169.
8 e. HAEBLER 356 bis reproduce a descripcisn de FERNANDEZ doutra edicisn a expensas de Fernando de Jain, tamin cara 1499.
9. MISAL ABULENSE. Missale secundum usum abulensis ecclesiae. - Salamanca: Juan de Porres, 1500. - 260 f.; Fol. - L. got. (3 corpos), l. rom. na volta da port. - 2 col. - 35 liq. - Capitais impr. - Tintas negra e vermella. - Sign.: a-p8, q4, t8, A-M8, N6. - Sign. N6, v.: Salmantice anno salutis chistiane M.D.xkl februarii: in oficina librorum typica Joannis porris: ductu e auspiciis p que reverendi patris ac nobilissimum dni Alphonsi charillo de albornoz epi abulensis.
Exemp.: Madrid, BN.
CIBN 1301; CUESTA 1960 p. 18, 112; HAEBLER 436(5); ODRIOZOLA 1982a p. 173 e ODRIOZOLA 1988 datao en 1510 [lee MDX kl februarii, en vez de MD Xkl februarii ]; PRADA p. 31, 35; VINDEL 112.
10. ROA, Fernando de. Commentarium in politicorum libros Aristotelis. - Salamanca: Juan de Porras, 22 de febreiro de 1500. - 202 f.; 4:. - 2 col. - 65 liq. - L. got. (2 tamaqos). - Capitais impr. - F. 202: Salmantice impressi in officina nobilis viri Joannis de Porres ac eiusdem t venerabilis baccalarij Joannis de Zaraus impensis.
Exemp.: Csrdoba, BP; Lisboa, BN; Madrid, BN; Paris, BN; Segovia, Catedral; Zaragoza, Catedral.
CIBN 200 bis datao en 1502; COPINGER III, 2453 a; CUESTA 1960 p. 113; HAEBLER 576; PRADA p. 30, 35; VINDEL 114 atopa neste libro o lazo de unisn entre Giesser e Porras e sostin que ambolos dous tiveron de traballar xuntos baixo a direccisn do impresor de Nebrixa. Ver a introduccisn do presente catalogo.
CUESTA 1960 refmrese a outras dzas impresisns de Roa por Porras, anque puidera tratarse de dzas lecturas do mesmo colofsn: M.d.ijiiij.Kalendas martias. A descripcisn de 10a interpreta o primeiro caracter j como a derradeira cifra do ano e as catro unidades restantes concertarman con Kalendas martias. Na 10b as seis unidades corresponden s ano:
10 a. Dissertissimi magistri Fernandi Rhoensis...commentarii in politicorum libros Aristotelis. - Salamanca: Juan de Porras, 1502. - CLXXVI, XII f.; Fol. - F. CLXXVI: Salmantice impressi in officina nobilis viri Joanis de porres... Anno partu virginali M.d.II. iiii kalendas martias feliciter sunt explicit. - Exemp.: Lisboa, BN; Madrid, BN; Parms, BN. - CUESTA 1960 p. 119; HAEBLER 576; MINDEZ 363; PRADA p. 31, 36.
10 b. Dissertissimi Magistri Ferdinandi Rhoensis artium e sacre theologie celeberrime professoris commentarii in politicorum libros [Aristotelis] cum tribus eiusdem suavisimis repetitionibus ab admodum reverendo magistro Martino de frias sacrarum literarum meritisimo professore recognitis atque ad nugem correcti cum liberrima ipsius tabula oeconomisticis tandem appositis foeliciter incipiunt. - Salmantice: Joannis de porras ac eiusdem e Joannis de Zaraus impensis, 1506. - CLXXVI, XII, [12] f.; 29 cm. - Exemp.: Salamanca, Bib. Univ. - CUESTA 1960 p. 123; PRADA p. 31, 36.
11. CAPITULOS de gobernadores. - [Salamanca: Juan de Porras, 1500?]. - [8] f.; Fol. - Sign. a8. - A liqa tirada. - 48, 49 liq. - L. got. - Capitais impr. - En port.: Capitulos hechos por el rey e la reyna nuestros seqores En los quales se contienen las cosas que han d' guardar e complir los governadores, assistentes, corregidores juezes de residencia e alcaldes.
Exemp.: Londres, BL (falto da zltima folla).
CBPiS p. 187 datao c. 1505; COPINGER II, 2452; CUESTA 1960 p. 106-107; HAEBLER 118; NORTON 475; PRADA p. 35; VINDEL 147.
7
7
Bibliografma citada
ALONSO TURIENZO, Teodoro, O.S.A. Mndice de incunables de la Real Biblioteca del Escorial y Biblioteca de la Comunidad de PP. Agustinos. en La Ciudad de Dios, v. CLXXXVII (1974).
(TURIENZO)
ANSELMO, Artur. Origens da imprensa em Portugal. - Lisboa: Imprensa Nacional, 1981.
(ANSELMO)
L'ART ANCIEN (Lugano). Incunabula and Early Illustrated Books. Boletmn num. 4 (setembro 1921). - Lugano, 1921.
(L'ART ANCIEN)
AZNAR GRASA, Josi Manuel. La ilustracisn del libro impreso en Salamanca. Siglos XV y XVI, en El libro espaqol antiguo: Actas del segundo Coloquio Internacional (Madrid [i.e.: Sevilla]). - Salamanca: Universidad; Madrid: Biblioteca Nacional: Sociedad Espaqola de Historia del Libro, 1992.
(AZNAR)
BIBLIOTECA NACIONAL (Madrid). Catalogo general de incunables en bibliotecas espaqolas / coordinado y dirigido por Francisco Garcma Craviotto. - Madrid: Direccisn General del Libro y Bibliotecas, 1989-1990.
(CGIBE)
-- Catalogo de incunables de la Biblioteca Nacional / publicado por Diosdado Garcma Rojo y Gonzalo Ortmz de Montalvan. - Madrid: Patronato de la Biblioteca Nacional, 1945. Suplemento, 1958.
(CIBN)
BIBLIOTECA UNIVERSITARIA (Salamanca). Catalogo de los incunables existentes en la Biblioteca Universitaria de Salamanca / Fulgencio Riesco Bravo. - Madrid, 1949.
(RIESCO)
BIBLIOTECA UNIVERSITARIA (Sevilla). Catalogo de incunables de la Biblioteca Universitaria / publicado por Juan Tamayo y Francisco, Julia Ysasi-Ysasmendi. - Sevilla : Universidad, 1967. - Suplemento, 1982.
(TAMAYO Y FRANCISCO)
BIBLIOTHHQUE NATIONALE (Paris). Catalogue des manuscrits espagnols de la Bibliothhque Nationale. Suppliment. - Paris: Bibliothhque Nationale, 1892.
(CMEBN-s)
BLASCO MARTMNEZ, ROSA M*. Los csdices del siglo XV de la Biblioteca de Menindez Pelayo, en El libro antiguo espaqol: Actas del segundo Coloquio Internacional (Madrid [i.e.: Sevilla]). - Salamanca: Universidad; Madrid: Biblioteca Nacional: Sociedad Espaqola de Historia del Libro, 1992.
(BLASCO)
BOHIGAS, Pere. Sobre manuscrits i biblioteques. - Publicacions de l'Abadia de Montserrat, 1985.
(BOHIGAS)
BRITISH LIBRARY (London). Catalogue of books printed in Spain and of spanish books printed elsewhere in Europe before 1601 now in the British Library. / [Dennis Everard Rhodes]. - London: The British Library, 1989. - I a 2* ed. do catalogo de Henry Thomas para o British Museum (1921), repr. 1991.
(CBPiS)
BRITISH MUSEUM (London). Catalogue of books printed in the XV. century now in the British Museum [hoxe British Library]. London, 1908-1971.
(BMC)
BURGER, Konrad. The printers and publishers of the XV. century with lists of their works: Index to the Supplement to Hain's Repertorium bibliographicum, etc. - London: Henry Sotheran, 1902. - Ed. facs.: Milano: Malavasi, 1992.
(BURGER)
CANTELAR RODRMGUEZ, Francisco. Sinopsis de los catalogos de la +Coleccisn sinodal Lamberto de Echeverrma; en Revista Espaqola de Derecho Cansnico, 43 (1968).
(CANTELAR 1968)
-- Coleccisn sinodal +Lamberto de Echeverrma; : Catalogo. - Salamanca: Universidad Pontificia, 1980-1987.
(CANTELAR 1987)
CARRI ALDAO, Uxmo. Impresores de Galicia: Gonzalo Rodrigo de la Passera y Juan de Porres (1494-1496), en Boletmn de la Real Academia Gallega, t. IX (1915-1916). - Hai reed. recente a cargo de Xavier Agenjo e Ignacio Cabano: Santiago: Xunta de Galicia, Consellerma de Cultura e Xuventude, 1991.
(CARRI 1916)
-- Memoria acerca de la imprenta y el periodismo en la provincia de Orense, en Boletmn de la Real Academia Gallega, t. XVII (1927-1928). - Reed.: ver anterior.
(CARRI 1928)
CID, Candido. Una visita pastoral de la discesis de Orense, en Boletmn de la Comisisn de Monumentos de Orense, t. V (1916-1918).
(CID)
COPINGER, W.A. Supplement to Hain's Repertorium bibliographicum or Collections towards a new edition of that work in two parts... - London: Henry Sotheran, 1895-1902. - Repr. facs.: Milano: Libreria Malavasi, 1992.
(COPINGER)
CSRDOBA-BIBLIOTECA CAPITULAR. Catalogo de los manuscritos e incunables de la catedral de Csrdoba / Antonio Garcma y Garcma [manuscritos], Francisco Cantelar Rodrmguez [incunables], Manuel Nieto Cumplido [historia local]. - Salamanca: Universidad Pontificia, 1976.
(CANTELAR)
COTARELO VALLEDOR, Armando. Un incunable compostelano, en Boletmn de la Real Academia Gallega, XVI (1927). - nova ed.: CABANO.
(COTARELO)
CUESTA GUTIIRREZ, Luisa. La imprenta en Santiago de Compostela, en Gutenberg Jahrbuch, 1932. - nova ed.: CABANO.
(CUESTA 1932)
-- La imprenta en Salamanca. - Salamanca: Diputacisn, 1960.
(CUESTA 1960)
DURO PEQA, Emilio. Orense [smnodos diocesanos ], en Synodicon Hispanum / dirigido por Antonio Garcma y Garcma. T. I. - Madrid: La Editorial Catslica, 1981.
(DURO)
ESCUDERO Y PEROSO, Francisco. Tipografma hispalense: anales bibliograficos de la ciudad de Sevilla. Madrid, 1894.
(ESCUDERO)
FARIA, Francisco Leite de. [Recensisn de] Printing in Spain (1501-1520) de F.J. Norton, en Boletim de Bibliografia Luso Brasileira, v. 7 (1966).
(FARIA)
FERNANDEZ, Benigno, Fray. Una impresisn desconocida de las +Leyes hechas por la brevedad y orden de los pleitos... ; en La Ciudad de Dios, t. 59.
(FERNANDEZ)
FERNANDEZ ALONSO, Benito. Crsnica de los obispos de Orense. - 1897.
(FERNANDEZ ALONSO 1897)
-- Csdices e incunables de la catedral de Orense. - 1916.
(FERNANDEZ ALONSO 1916)
-- Datos para la historia de la imprenta en Orense. Boletmn de la Comisisn de Monumentos de Orense, 1918.
(FERNANDEZ ALONSO)
FERRO COUSELO, Xeszs. El Misal de Monterrey. - Vigo: Librerma Monterrey, 1950.
(FERRO)
FERRO COUSELO, Xeszs e LORENZO FERNANDEZ, Xaqumn. La capilla y santuario del Santmsimo Cristo de la catedral de Orense, en Boletmn del Museo Arqueolsgico Provincial de Orense, ano I, 1943. - Reed. con adicisns: Ourense: Museo Arqueolsxico Provincial, 1988.
(FERRO-LORENZO)
GALLARDO, Bartolomi Josi. Ensayo de una Biblioteca espaqola de libros raros y curiosos, / formado con los apuntamientos de Bartolomi Josi Gallardo; coordinados y aumentados por M.R. Zarco del Valle y J. Sancho Raysn. - Madrid, 1863-1889. - Ed. facs.: Madrid: Gredos, 1968.
(GALLARDO)
GESAMTKATALOG der Wiegendrucke. Herausgegeben von der Kommission f|r den Gesmtkatalog der Wiegendrucke. - Leipzig, 1925-1938 (v. 1-7 [Reimp. 1968]). - V. 8- hersg. von der Deutschen Staatsbibliothek zu Berlin. - Stuttgart (etc.), 1972-.
(GW)
GOFF, Frederick R. Incunabula in American Libraries: a third census of fifteenth-century books recorded in North-American collections. - New York, 1964. - Reimp.: Kraus Reprint Co., 1973.
(GOFF)
GONZALEZ DE ULLOA, Pedro. Descripcisn de los estados de la casa de Monterrey (1777) / edicisn de Josi Ramon e Fernandez Oxea. - Santiago: Instituto P. Sarmiento, 1950.
(ULLOA)
GONZALEZ GARCMA, Miguel Angel. Reflexisns en torno a implantacisn da imprensa en Monterrey, en I Xornadas Culturais do Val de Monterrei. - Vermn, 1992.
(GONZALEZ GARCMA)
GONZALEZ VEGA, Felipe. O libro, gardian da memoria, en I Xornadas Culturais do Val de Monterrei. - Vermn, 1992.
(GONZALEZ VEGA)
GRIFFIN, Clive. Los Cromberger: la historia de una imprenta del siglo XVI en Sevilla y Mijico. - Madrid: Ediciones de Cultura Hispanica, 1991.
(GRIFFIN)
HAEBLER, Konrad. Bibliografma ibirica del siglo XV: enumeracisn de todos los libros impresos en Espaqa y Portugal hasta el aqo de 1500, con notas crmticas. La Haya-Leipzig, 1903-1917. - Ed. facs.: Madrid: Julio Ollero, 1992.
(HAEBLER)
HAIN, Ludwig. Repertorium bibliographicum, in quo libri omnes ab arte typographica inventa usque ad annum MD. typis expressi ordine alphabetico vel simpliciter enumerantur vel adcuratius recensentur. - Stuttgartiae; Lutetiae Parisiorum. 1826-1838. - Reimp. 1948, e en Milano: Gvrlich, 1966.
(HAIN)
HORCH, Rosemarie Erika. O primeiro livro impresso em lmngua portuguesa, en Prelo, 10 (janeiro-margo 1986).
(HORCH)
LIMA, Durval Pires de. Os primeiros livros e livreiros de Lisboa. - Lisboa: Cbmara Municipal, 1942.
(LIMA)
LSPEZ, Atanasio, OFM. La Provincia de Espaqa de los Frailes Menores. - Santiago, 1915.
(LSPEZ 1915)
-- Estudios Crmtico-Histsricos de Galicia. - Santiago de Compostela: El Eco Franciscano, 1916. - nova ed. do capmtulo La imprenta en Santiago en CABANO.
(LSPEZ 1916)
-- La imprenta en Galicia. Impresores de Monterrey en el siglo XV, en Boletmn de la Comisisn Provincial de Monumentos de Orense, XI (1931).
(LSPEZ 1931)
-- La imprenta en Galicia en el siglo XVI, en Boletmn de la Universidad de Santiago de Compostela, VI (1934).
(LSPEZ 1934)
-- La imprenta en Galicia en el siglo XV, en Gutenberg Jahrbuch, 1935.
(LSPEZ 1935)
-- La imprenta en Galicia: siglos XV-XVIII. - Madrid: Patronato de la Biblioteca Nacional, 1953.
(LSPEZ 1953)
LSPEZ FERREIRO, Antonio. De la introduccisn de la imprenta en Galicia, en Galicia en el zltimo tercio del siglo XV. - A Coruqa, 1897. - nova ed. en CABANO.
(FERREIRO)
LSPEZ-VIDRIERO, Marma Luisa. La edicisn incunable del +Sacramental; de Sanchez Vercial, en El libro antiguo espaqol: actas del primer Coloquio Internacional (Madrid 18 al 20 de diciembre de 1986). - Salamanca: Universidad; Madrid: Biblioteca Nacional: Sociedad Espaqola de Historia del Libro, 1988.
(VIDRIERO)
MARTMNEZ MURGUMA, Manuel. La imprenta en Galicia, en Diccionario de escritores gallegos. - Vigo, 1862. - nova ed. en CABANO.
(MURGUMA)
MARTMNS, Josi V. de Pina. O +Tratado de Confissom; e os problemas do livro portugujs no siculo XV. - Lisboa: Imprensa Nacional, 1973.
(MARTMNS)
MINDEZ, Francisco. Typographia Espaqola. - Madrid, 1786. - Reed. aum. por D.Hidalgo: Madrid, 1861.
(MINDEZ)
MENINDEZ PELAYO, Marcelino. Bibliografma hispano-latina clasica / edicisn preparada por Enrique Sanchez Reyes. - Santander, 1950-1953.
(MENINDEZ PELAYO 1950)
-- Biblioteca de traductores espaqoles / edicisn preparada por Enrique Sanchez Reyes. - Santander, 1952-1953.
(MENINDEZ PELAYO 1952)
MISITI, Maria Cristina. Alcune rare edizioni spagnole pubblicate a Roma da Antonio Martmnez de Salamanca, en El libro antiguo espaqol: Actas del segundo Coloquio Internacional (Madrid [i.e.: Sevilla]). - Salamanca: Universidad; Madrid: Biblioteca Nacional: Sociedad Espaqola de Historia del Libro, 1992.
(MISITI)
MUQOZ DE LA CUEVA, Juan. Noticias histsricas de la S. I. Catedral de Orense. - Madrid, 1727.
(MUQOZ DE LA CUEVA)
NICOLAS ANTONIO. Bibliotheca Hispana Nova. - Roma, 1672. - Reed.: Gredos 1967.
(NICOLAS ANTONIO)
NORTON, F.J. Printing in Spain, 1500-1520. - Cambridge, 1966.
(NORTON)
ODRIOZOLA, Antonio. Las primeras impresiones de libros litzrgicos espaqoles y un curioso y desconocido breviario para la Discesis de Orense, en Gutenberg Jahrbuch, 40 (1965).
(ODRIOZOLA 1965)
-- La iniciacisn de la imprenta en Europa y en Espaqa y principalmente en Galicia, en Boletmn Auriense, t.II (1972).
(ODRIOZOLA 1972)
-- Una probable impresisn de la segunda imprenta incunable de Monterrey (Orense), en Boletmn Auriense, t.VI (1976).
(ODRIOZOLA 1976)
-- Los libros litzrgicos impresos para la discesis compostelana (siglo XV), en Cuadernos de Estudios Gallegos, t. XXX (1976-1977).
(ODRIOZOLA 1976-1977)
-- La imprenta en Castilla en el siglo XV, en +Historia de la imprenta hispana;. Madrid: Editora Nacional, 1982.
(ODRIOZOLA 1982a)
-- Estanislao Polono: un extraordinario impresor polaco en la Espaqa de los siglos XV y XVI (1491-1504). - Pontevedra: Coleccisn de los Biblisfilos Gallegos, 1982.
(ODRIOZOLA 1982b)
-- Imprenta, en Gran Enciclopedia Gallega, t. 17. - Santiago: Silverio Caqada, 1983.
(ODRIOZOLA 1983)
-- Aparecen en La Coruqa 8 hojas de un desconocido breviario contratado en 1483, en La Voz de Galicia, 2 abril 1987.
(ODRIOZOLA 1987)
-- El Misal compostelano impreso en 1495: la singular historia de un incunable del que sslo quedan hojas sueltas, en +Varia bibliographica: Homenaje a Josi Simsn Dmaz;. Kassel: Reichenberger, 1988.
(ODRIOZOLA 1988)
ODRIOZOLA, Antonio e BARREIRO, Xosi Ramsn. Historia de la imprenta en Galicia. - La Coruqa: [La Voz de Galicia], 1992.
(ODRIOZOLA-BARREIRO)
As ORIXES da imprenta en Galicia / V.V. A.A.; recompilacisn, introduccisn e edicisn de Ignacio Cabano Vazquez. - Santiago de Compostela: Xunta de Galicia, Direccisn Xeral de Cultura, 1991.
(CABANO)
OURENSE-MUSEO CAPITULAR. Museo de la catedral de Orense: Catalogo / [M. Chamoso Lamas], en Boletmn de la Comisisn de Monumentos de Ourense, t. XVIII, fasc. IV.
(CHAMOSO)
-- Guma del Archivo de la Catedral de Ourense / por Eladio Leirss. - Madrid: Direccisn General de Archivos y Bibliotecas, 1950.
(LEIRSS)
PALAU DULCET, Antonio. Manual del librero hispanoamericano. - Barcelona, 1948-1977.
(PALAU)
PEDRET CASADO, Paulino. Un viaje de Cornide por Galicia, en Cuadernos de Estudios Gallegos, t. V (1950).
(CORNIDE-PEDRET)
PILIGRY, Christian. Les iditeurs lyonnais et le marchi espagnol aux XVI e et XVII e sihcles, en Livre et Lecture en Espagne et en France sous l'ancien rigime. - Paris: ADPF, 1981.
(PILIGRY)
PEREIRA, Isaias da Rosa. Guarda [smnodos diocesans ], en Synodicon Hispanum / dirigido por Antonio Garcma y Garcma, T. II. - Madrid: La Editorial Catslica, 1982.
(PEREIRA)
PIREZ COSTANTI, Pablo. Impresores y libreros del siglo XVI en Santiago. - Vigo, 1925. - Reed. en CABANO.
(COSTANTI)
[PORTABALES, Inocencio]. Monografma del Misal incunable (Misal auriense - Monterrey, 1494) / D.I.P. - Boletmn de la Comisisn de Monumentos Histsricos y Artmsticos de Orense, IX (1930). - nova ed. en CABANO.
(PORTABALES)
PORTILLO MUQOZ, Josi Luis. La ilustracisn grafica de los incunables sevillanos. - Sevilla: Diputacisn, 1980.
(PORTILLO)
PRADA ALLO, Alfonso. As imprentas de Monterrei, en I Xornadas Culturais do Val de Monterrei: comunicacisns e ponencias. - Vermn: Asociacisn Cultural Monterrei, 1992.
(PRADA)
REAL ACADEMIA DE LA HISTORIA. Catalogo de los incunables existentes en la Biblioteca de la Real Academia de Historia / F. Garcma Romero. - Madrid, 1921.
(ROMERO)
-- Libros espaqoles y portugueses del siglo XVI, impresos en la penmnsula o fuera de ella [perteqecentes s Fondo San Roman] / descritos y comentados por Agustmn Millares Carlo. - Madrid, 1977.
(MILLARES)
REY SOTO, Antonio. La imprenta en Galicia: el libro gstico. - Madrid: Estanislao Mestre, 1934. - Reed. facs.: Santiago de Compostela: Xunta de Galicia, Subdireccisn Xeral do Libro e Bibliotecas, 1988.
(REY SOTO)
ROJO VEGA, Anastasio. Comercio e industria del libro en el noroeste peninsular. Siglo XVI, en El libro antiguo espaqol: Actas del segundo Coloquio Internacional (Madrid [i.e.: Sevilla]). - Salamanca: Universidad; Madrid: Biblioteca Nacional: Sociedad Espaqola de Historia del Libro, 1992.
(ROJO)
SANCHEZ ARTEAGA, M. Apuntes histsrico artmsticos de la catedral de Orense. - Ourense, 1916.
(ARTEAGA)
SICART, Angel. Pintura medieval: la miniatura. - Santiago, 1981.
(SICART)
SOTO FREIRE, Manuel. La imprenta en Galicia. / introduccisn, revisisn del texto y notas de Xosi Ramsn Barreiro Fernandez. - Lugo: Cmrculo de las Artes, 1982.
(SOTO-BARREIRO)
TABOADA CHIVITE, Jeszs. Monterrey. - Santiago: Instituto P. Sarmiento de Estudios Gallegos, 1960.
(TABOADA)
TAMAYO DE SALAZAR, Juan. Anamnesis sive conmemoratio omnium sanctorum hispanorum. - Lyon, 1651-1656.
(TAMAYO DE SALAZAR)
VILLAAMIL Y CASTRO, Josi. Misal Auriense, en +Catalogo de la Exposicisn Histsrica de los objetos de Galicia;. - Madrid, 1892.
(VILLAAMIL)
VINDEL, Francisco. El arte tipografico en Espaqa durante el siglo XV. - Madrid, 1945-1951.
(VINDEL)
WAGNER, Klaus. El negocio de Las Siete Partidas, en La Bibliofilia, 78 (1976).
(WAGNER)
WEALE, Jacob. Bibliographia liturgica: Catalogus Missalium ritus latini ab anno 1474 impressorum. Iterum edidit H. Bohatta. - Londini, 1928.
(WEALE-BOHATTA)
7
7
Bibliotecas citadas
Caceres
Csrdoba
Cracovia
El Escorial
Ivora
Filadelfia
Granada
Lesn
Lisboa
Londres
Madrid
Mafra
Montserrat (Barcelona)
New York
Ourense
Oxford
Paris
Pontevedra
Salamanca
Santander
Santiago de Compostela
Segovia
Sevilla
Toledo
Vigo
Zaragoza
Publicado en Porta da Aira, 5 (1992-1993)